Sayfalara Git
Sayfa 96-97: Ön Değerlendirme
İki Kategorik Değişkenin İlişkililiğini İçeren İstatistiksel Problemi Oluşturma, Veri Toplama, Analiz Etme ve Yorumlama
Soru 1
Önceki sınıflarda dâhil olduğunuz istatistiksel araştırma süreci deneyimlerinizden faydalanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız.
a) İstatistiksel bir araştırmaya başlamadan önce yapılması gereken ilk adım nedir?
Araştırma amacına uygun, net ve ölçülebilir bir araştırma sorusu (istatistiksel problem) oluşturmaktır ve hedeflenen evren ile değişkenleri belirlemektir.
b) İstatistiksel bir araştırmada hangi yöntemler kullanılabilir?
Anket uygulama, gözlem yapma, deney düzenleme, mülakat (görüşme) gerçekleştirme ve mevcut veri kaynaklarından (veri tabanları, TÜİK vb.) ikincil veri toplama yöntemleri kullanılabilir.
c) İstatistiksel araştırmalarda örneklem seçimi yapmanın önemini belirtiniz.
Tüm evrene ulaşmak zaman, maliyet ve emek açısından genellikle imkânsız veya zor olduğu için evreni en iyi temsil edecek doğru örneklem grubu seçilir. Doğru örneklem, sonuçların tarafsız ve evrene genellenebilir olmasını sağlar.
ç) Veriler toplandıktan sonraki aşamayı yazınız.
Verilerin düzenlenmesi, sınıflandırılması, uygun tablo (sıklık tablosu vb.) ve grafiklere (sütun, daire, nokta grafiği) dökülerek analiz edilmesi aşamasıdır.
d) İstatistiksel araştırma sonuçlarının yorumlanmasında dikkat edilecek hususlar nelerdir?
Verilerin tarafsız değerlendirilmesi, örneklem temsil yeteneği, grafik ölçeklerindeki yanıltmaların önüne geçilmesi ve değişkenler arasındaki ilişkinin doğru tespiti (korelasyon ile neden-sonuç ilişkisinin karıştırılmaması) dikkat edilmesi gereken başlıca hususlardır.
e) İstatistiksel araştırma sonuçlarının paylaşılmasında hangi yöntemlerin kullanılabileceğini belirtiniz.
Araştırma raporları hazırlama, sunumlar yapma, afiş/infografik görselleri tasarlama, istatistiksel bültenler yayımlama ve dijital paneller (dashboard) kullanma yöntemleri tercih edilebilir.
Soru 2
Önceki öğrenmelerde istatistiksel araştırma sürecine ilişkin yaptığınız veya hâlihazırda yapılmış bir araştırma konusunu ve bu araştırmadan elde edilen sonuçları aşağıya kısaca yazınız.
Örnek Konu: Lise öğrencilerinin günlük ekran süreleri ile akademik başarı algıları arasındaki ilişki.
Örnek Sonuç: Günde 4 saatten fazla eğlence amaçlı ekran kullanımı olan öğrencilerin ders odaklanma seviyelerinde düşüş gözlemlenirken, eğitsel ekran kullanımının ders başarısını olumlu etkilediği görülmüştür.
Soru 3
İstatistiksel araştırma sonucu elde ettiğiniz veriler size araştırma konunuz hakkında bir fikir verdi mi? Elde ettiğiniz sonuçlar ile aynı araştırma konusunu çalışan arkadaşlarınızın elde ettiği sonuçlar arasında farklılıklar var mıydı? Varsa sebeplerini sınıfta tartışınız.
Evet, elde edilen veriler incelenen konunun genel eğilimini net bir şekilde ortaya koymuştur. Farklı gruplarla çalışan arkadaşların sonuçlarındaki varyasyonların temel sebepleri; örneklem büyüklüğü, veri toplama zamanı, veri toplanan grubun sosyo-demografik özellikleri ve anket sorularının algılanma biçimindeki farklılıklardır.
Soru 4
a) Bu ankete dayanarak öğrencilerin en sevdiği etkinlikleri gösteren bir sıklık tablosu oluşturunuz. Sıklık tablosuna bakarak en az ve en çok tercih edilen etkinlikleri belirtiniz.
| Etkinlik Türü | Öğrenci Sayısı (Frekans) | Yüzde (%) |
|---|---|---|
| Spor | 30 | %25 |
| Oyun | 45 | %37,5 |
| Gezi | 15 | %12,5 |
| Yarışma | 20 | %16,7 |
| Akademik Etkinlikler | 10 | %8,3 |
| Toplam | 120 | %100 |
b) Daire ve Sütun Grafikleri
Daire Grafiği (Açı Dağılımı)
Sütun Grafiği
Popülerlik: Daire grafiğine göre dilim açısı en büyük olan ($135^\circ$) Oyun seçeneği en popüler etkinliktir.
En Büyük Fark: Sütun grafiği değerlendirildiğinde en büyük fark, en yüksek sütun ile en düşük sütun arasında yani Oyun (45) ile Akademik Etkinlikler (10) arasındadır (Fark: 35 öğrenci).
c) Kategorik Verilerin Nokta Grafiği
ç) Görselleştirme Araçlarının Seçimi ve Açıklama
Seçilen Yöntem: Daire Grafiği
Açıklama: Bütünün parçalarını ve her bir kategorinin genel toplam içerisindeki oranını/yüzdesini görsel olarak anında anlamayı sağladığı için verinin "oran-bütün ilişkisini" en iyi açıklayan yöntemdir.
1. Uygulama: İstatistiksel Bağlam Oluşturma
İki Kategorik Değişkenli Veriye Dayalı İstatistiksel Bağlam Örnekleri ve Şema Analizi
Şema 2.1: Boş Bırakılan Kutucuklar İçin İstatistiksel Bağlam Örnekleri
Şemada temalara göre boş bırakılan alanlara yazılabilecek iki kategorik değişkenli bağlam örnekleri aşağıda kategorize edilmiştir:
Örnek Bağlam: Beslenme alışkanlığı türü (Sebze / Et ağırlıklı) ile kronik rahatsızlık varlığı (Var / Yok) arasındaki ilişki.
Örnek Bağlam: Coğrafi bölge türü ile en sık görülen iklim tipi arasındaki ilişki.
Örnek Bağlam: Yaşanılan konut tipi (Müstakil / Apartman) ile geri dönüşüm ayrıştırma alışkanlığı (Yapıyor / Yapmıyor) arasındaki ilişki.
Örnek Bağlam: Orman türü (İğne yapraklı / Geniş yapraklı) ile hâkim toprak tipi arasındaki ilişki.
Sorular ve Çözümleri
a) Şemada verilen bağlamların iki kategorik değişkenli veri toplamayı gerektiren bağlamlar olmasının nedeni ile ilgili olarak grup arkadaşlarınızla tartışınız.
Açıklama / Cevap: Verilen bağlamlarda incelenen durumların her ikisi de nitel (sayısal olmayan, gruplandırılabilir) özellikler taşımaktadır. Örneğin; "Grip aşısı yaptırma durumu" (Evet/Hayır) ve "Grip olma durumu" (Oldu/Olmadı) sayısal bir ölçüm değil, kategorik birer gruptur. İki ayrı nitel özelliğin birbiriyle ilişkisi incelendiği için bu durumlar iki kategorik değişkenli veri toplamayı gerektirir.
b) Farklı istatistiksel bağlamları Şema 2.1'de boş bırakılan kutucuklara yazınız. Yazdığınız istatistiksel bağlamları sınıfta paylaşınız. Belirlediğiniz bu bağlamları veri toplamayı gerektirip gerektirmeme ölçütüne göre sınıf arkadaşlarınızla tartışınız.
Açıklama / Cevap: Kutucuklara yazılan bağlamlar (örneğin: konut tipi ve geri dönüşüm yapma alışkanlığı) doğrudan teorik hesaplamayla elde edilemez. Bu bağlamlarda belirgin bir eğilimi veya ilişkiyi ortaya koyabilmek için farklı bireylerden/ortamlardan gözlem veya anket yoluyla veri toplanması şarttır. Veri toplanmadan değişkenler arasındaki bağıntı hakkında kesin bir yargıya varılamaz.
Sayfa 100: 1. Sıra Sizde
İki Kategorik Değişkenli Veri Toplamayı Gerektiren Bağlamlar Oluşturma
Tablo Çözümü
Aşağıdaki tabloda, verilen gerçek yaşam durumlarına yönelik iki kategorik değişkenli veri toplamayı gerektiren bağlamlar oluşturulmuş ve boş bırakılan kısımlar ilave alanlarla doldurulmuştur.
| Gerçek Yaşam Durumları | İki Kategorik Değişkenli Veri Toplamayı Gerektiren Bağlam |
|---|---|
| Tarım | Sulama yöntemi türü (Damlama / Salma / Yağmurlama) ile yetiştirilen ürün çeşidi türü (Tahıl / Meyve / Sebze) arasındaki ilişki. |
| Spor | Sporcuların lisanslı olduğu branş türü (Bireysel / Takım) ile sakatlanma geçirme durumu (Var / Yok) arasındaki ilişki. |
| Teknoloji Eklenen | Kullanılan işletim sistemi türü (iOS / Android) ile mobil uygulama içi satın alma yapma durumu (Yapıyor / Yapmıyor) arasındaki ilişki. |
| Ulaşım Eklenen | İşe/okula gidişlerde tercih edilen ulaşım türü (Toplu Taşıma / Özel Araç / Bisiklet) ile ikamet edilen yerleşke tipi (Kent / Kırsal) arasındaki ilişki. |
İpuçları & Kavram Notu
Kategorik Değişken: Ölçüm veya sayımla sayısal olarak ifade edilemeyen, nitel niteliklere göre sınıflara ayrılabilen değişkenlerdir. Çapraz tablolarda analiz edilebilmeleri için her iki değişkenin de sınıflara ayrılabilir yapıda olması gerekir.
2. Uygulama: Araştırma Sorusu Oluşturma
İki Kategorik Değişkenli Su Tüketimi Analizi ve Araştırma Sorusu Ölçüt Değerlendirmesi
Soru 1: Kişi Başı Günlük Su Tüketim Tablosu
Tüketim hesaplaması $1 \text{ ay} = 30 \text{ gün}$ ve $1\text{ m}^3 = 1000 \text{ Litre}$ kabul edilerek yapılmıştır.
| Daire No | Hane Kişi Sayısı | Çocuk Var/Yok | İlk Endeks ($m^3$) | Son Endeks ($m^3$) | Kişi Başı Günlük Su Tüketimi ($m^3$) | Kişi Başı Günlük Su Tüketimi (Litre) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 3 | Var | 611 | 619 | 0,0889 $m^3$ | 88,89 L |
| 2 | 5 | Var | 927 | 940 | 0,0867 $m^3$ | 86,67 L |
| 3 | 1 | Yok | 355 | 357 | 0,0667 $m^3$ | 66,67 L |
| 4 | 4 | Yok | 823 | 832 | 0,0750 $m^3$ | 75,00 L |
| 5 | 2 | Yok | 647 | 650 | 0,0500 $m^3$ | 50,00 L |
| 6 | 8 | Var | 1256 | 1277 | 0,0875 $m^3$ | 87,50 L |
| 7 | 6 | Var | 1190 | 1207 | 0,0944 $m^3$ | 94,44 L |
| 8 | 7 | Var | 1350 | 1361 | 0,0524 $m^3$ | 52,38 L |
| 9 | 3 | Yok | 520 | 527 | 0,0778 $m^3$ | 77,78 L |
| 10 | 4 | Var | 426 | 436 | 0,0833 $m^3$ | 83,33 L |
Soru 2: Su Tasarrufu Yapan Haneler
Küresel ortalama kişi başı günlük su tüketim sınırı olan 80 Litre baz alındığında:
- Tasarruflu Haneler ($\le 80\text{ Litre}$): Daire 3, Daire 4, Daire 5, Daire 8 ve Daire 9 (Toplam 5 hane).
- Tasarruf Yapmayan Haneler ($> 80\text{ Litre}$): Daire 1, Daire 2, Daire 6, Daire 7 ve Daire 10 (Toplam 5 hane).
Soru 3: İki Kategorik Değişkenli Araştırma Sorusu ve Ölçüt Analizi
"Sitede yaşayan hanelerin 'çocuk sahibi olma durumları' (Var/Yok) ile 'su tasarrufu yapma durumları' (Tasarruflu/Tasarrufsuz) arasında bir ilişki var mıdır?"
| Araştırma Sorusu Ölçütleri | Sorunun İlgili Ölçütü Karşılayıp Karşılamadığına Dair Fikirleriniz |
|---|---|
| Açık ve net olmalıdır. | Soru tek bir amaca odaklanmıştır, belirsiz ifadeler barındırmaz ve anlaşılırdır. |
| Araştırmaya değer olmalıdır. | Çocuklu aile yapısının su tüketim alışkanlıklarına etkisini incelemek su tasarrufu bilinci için önemlidir. |
| İlgilenilen grup (evren) açık olmalıdır. | Hedef kitle açıkça "Sitede yaşayan haneler" olarak tanımlanmıştır. |
| Değişken açık bir şekilde görülmelidir. | "Çocuk varlığı" ve "Tasarruf durumu" net bir şekilde ifade edilmiştir. |
| Veri toplanabilir olmalıdır. | Fatura verileri ve aile bilgi formu üzerinden veri kolayca elde edilebilir. |
| Değişebilirliliği yansıtmalıdır. | Hanelerin durumlarına göre tasarruf oranları ve çocuk varlık sayıları değişiklik gösterir. |
| Odaklanılan grup araştırma yapılmasına imkân vermelidir. | Sitedeki daire sayısı ulaşılabillir ve erişilebilir durumdadır. |
| Kategorik veri toplamaya uygun olmalıdır. | Her iki değişken de sayısal değer yerine "Var/Yok" ve "Tasarruflu/Tasarrufsuz" gibi gruplara ayrılır. |
Sayfa 105-106: 2. Sıra Sizde
İki Kategorik Değişkenli İstatistiksel Araştırma Soruları ve Ölçüt Analizi
1. Kimyagerin Element Araştırması
a) Kimyagerin bu tabloyu hangi iki kategorik değişkenli araştırma sorusuna karşılık hazırladığını bulunuz.
Oluşturulan Araştırma Sorusu:
"Elementlerin metal olma durumları (Metal / Metal Değil) ile kristal yapı türleri (Kübik / Kübik Değil) arasında bir ilişki var mıdır?"
b) Araştırma Sorusu Ölçüt Değerlendirme Tablosu
| Araştırma Sorusu Ölçütleri | Sorunun İlgili Ölçütü Karşılayıp Karşılamadığına Dair Fikirleriniz |
|---|---|
| Açık ve net olmalıdır. | Soru tek bir amaca yöneliktir ve ifade muğlaklık içermez. |
| Araştırmaya değer olmalıdır. | Elementlerin kimyasal türleri ile fiziksel/kristal yapıları arasındaki ilişkiyi incelemek bilimsel açıdan değerlidir. |
| İlgilenilen grup (evren) açık olmalıdır. | Evren "belirli kimyasal elementler" olarak açıkça belirlenmiştir. |
| Değişken açık bir şekilde görülmelidir. | "Metal olma durumu" ve "Kristal yapısı" şeklinde iki nitel değişken net olarak görülmektedir. |
| Veri toplanabilir olmalıdır. | Elementlerin maddesel özellikleri periyodik tablodan ve kimya kaynaklarından kolaylıkla elde edilebilir. |
| Değişebilirliliği yansıtmalıdır. | Farklı elementler metal/ametal ve kübik/kübik olmayan yapılar sergileyerek değişebilirlik gösterir. |
| Odaklanılan grup araştırma yapılmasına imkân vermelidir. | Seçilen element grubu incelenebilir ve tablo haline getirilebilir niceliktedir. |
| Kategorik veri toplamaya uygun olmalıdır. | Her iki değişken de ölçüm gerektirmeyen "Evet/Hayır" veya "Kübik/Kübik değil" gibi sınıflara ayrılmıştır. |
2. Biyoloğun Canlılar Araştırması
a) Biyoloğun bu tabloyu hangi araştırma sorusuna karşılık hazırladığını bulunuz.
Oluşturulan Araştırma Sorusu:
"Canlıların omurgalı olma durumları (Omurgalı / Omurgasız) ile beslenme türleri (Etçil / Etçil Değil) arasında bir ilişki var mıdır?"
b) Araştırma Sorusu Ölçüt Değerlendirme Tablosu
| Araştırma Sorusu Ölçütleri | Sorunun İlgili Ölçütü Karşılayıp Karşılamadığına Dair Fikirleriniz |
|---|---|
| Açık ve net olmalıdır. | Canlı sınıfları ve beslenme biçimi doğrudan ifade edilmiştir. |
| Araştırmaya değer olmalıdır. | Canlıların anatomik yapısı ile beslenme alışkanlıkları arasındaki bağıntıyı anlamak biyolojik açıdan önemlidir. |
| İlgilenilen grup (evren) açık olmalıdır. | Evren, araştırmaya dahil edilen "çeşitli canlı türleri"dir. |
| Değişken açık bir şekilde görülmelidir. | "Omurgalı yapısı" ve "Etçil olma durumu" değişkenleri açıkça yer almaktadır. |
| Veri toplanabilir olmalıdır. | Canlıların anatomi ve beslenme verileri taksonomik kaynaklardan rahatlıkla toplanabilir. |
| Değişebilirliliği yansıtmalıdır. | Canlılar omurgalı/omurgasız ve etçil/etçil olmayan şeklinde farklı kombinasyonlar gösterir. |
| Odaklanılan grup araştırma yapılmasına imkân vermelidir. | İncelenen 20 farklı canlı türü gözlemlenebilir ve verisi işlenebilir boyuttadır. |
| Kategorik veri toplamaya uygun olmalıdır. | Veriler sayısal değil; "Omurgalı/Omurgasız" ve "Etçil/Etçil değil" kategorik gruplarından oluşur. |
3. Uygulama: Araştırma Sorusu Oluşturma ve Veri Toplama Planı
Öğrencilerin Öğle Yemeği Tercihleri ve Beslenme Alışkanlıklarına Yönelik Araştırma Süreci
Soru 1: İki Kategorik Değişkenli İstatistiksel Araştırma Sorusu
Örnek Araştırma Sorusu:
"Lise öğrencilerinin öğrenim gördükleri sınıf düzeyi (9, 10, 11, 12. sınıf) ile öğle yemeği tercih yeri (Okul Kantini / Evden Getirme / Dışarıdan Sipariş) arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?"
Soru 2: Veri Toplama Planı Aşamaları
a) Araştırma sorularına cevap bulunmasını sağlayacak veri toplama araçlarının belirlenmesi
Öğrencilere uygulanmak üzere 2 sorudan oluşan kapalı uçlu ve çoktan seçmeli bir anket formu (dijital veya basılı form) hazırlanmıştır.
b) Evren ve örneklemin belirlenmesi
Evren: Okuldaki toplam 800 lise öğrencisi.
Örneklem: Her sınıf düzeyini temsil edecek şekilde rastgele seçilen toplam 160 öğrenci.
c) Rastgeleliğin sağlanması
Katılımcılar tarafsızlığı sağlamak amacıyla tabakalı rastgele örnekleme yöntemi kullanılarak her sınıf düzeyindeki öğrenci listelerinden kura/kura çekimi yöntemi ile eşit sayıda seçilecektir.
ç) Değişkenlerin belirlenmesi
- 1. Değişken (Kategorik): Sınıf Düzeyi (9. Sınıf, 10. Sınıf, 11. Sınıf, 12. Sınıf)
- 2. Değişken (Kategorik): Öğle Yemeği Tercihi (Okul Kantini, Evden Getirme, Dışarıdan Yemek)
d) Verilerin nerede, ne zaman, nasıl ve kimler tarafından toplanacağının belirlenmesi
Veriler, hafta içi rehberlik dersi saatlerinde okul sınıflarında, rehberlik servisi temsilcileri ve görevli öğrenciler gözetiminde yüz yüze anket uygulaması ile toplanacaktır.
e) Verilerin nasıl kaydedileceğinin belirlenmesi
Toplanan veriler dijital ortama aktarılarak e-tablo (Excel / Google E-Tablolar) programında 2x4 boyutlarında ikili çapraz sıklık tablosuna kodlanarak kaydedilecektir.
f) Verilerin gizliliğine dikkat edilmesi, dürüst ve nesnel olunması
Anket formlarına ad-soyad bilgisi alınmayacaktır. Veriler strictly gizli tutulacak, kişisel veriler paylaşılmayıp sadece toplu istatistiksel analiz amacıyla kullanılacaktır.
Soru 3 ve 4: Kontrol Formu ve Veri Toplama Süreci
3. Adım (Kontrol Formu İncelemesi): Hazırlanan plan EBA üzerindeki kontrol formunda yer alan; örneklemin temsil yeteneği, değişkenlerin uygunluğu, etik ilkeler ve verilerin toplanabilirliği ölçütlerinin tamamını tam puanla karşılamaktadır.
4. Adım (Verilerin Saklanması): Ankete katılan 160 öğrenciden elde edilen veriler e-tablo yazılımına aktarılarak 5. Uygulama aşamasında (çapraz tablolar ve sütun grafikleri oluşturma) analiz edilmek üzere saklanmıştır.
3. Sıra Sizde: Veri Toplama Planı Hazırlama
Sıfır Atık Projesi ve Öğrencilerin Geri Dönüşüm Bilgi Düzeyi Araştırması
İncelenen Araştırma Sorusu
"A lisesindeki öğrencilerin sınıf seviyeleri (9, 10, 11, 12. sınıf) ile geri dönüşüm konusundaki bilgi sahibi olma durumları (Bilgili / Bilgisiz) arasında bir ilişki var mıdır?"
Veri Toplama Planı Aşamaları
1. Veri Toplama Aracının Oluşturulması veya Belirlenmesi
Öğrencilerin sınıf düzeylerini tespit eden ve Sıfır Atık / geri dönüşüm bilgi düzeylerini ölçecek kapalı uçlu sorulardan (veya "Bilgili / Yeterli Bilgiye Sahip Değil" şeklinde kategorize eden derecelendirilmiş testten) oluşan bir anket formu hazırlanacaktır.
2. Evren ve Örneklem Belirlenmesi
Evren: A lisesinde öğrenim görmekte olan tüm öğrenciler.
Örneklem: Her sınıf seviyesini (9, 10, 11, 12. sınıflar) dengeli temsil edecek şekilde seçilen 120 öğrenci.
3. Rastgeleliğin Sağlanması
Örneklem grubunun tarafsız ve evreni temsil edebilir olması için tabakalı rastgele örnekleme yöntemi kullanılarak her sınıf düzeyinden (9, 10, 11 ve 12. sınıf) okul numara listelerinden kura/rastgele sayı üreteci ile 30'ar öğrenci seçilecektir.
4. Değişkenlerin Belirlenmesi
- 1. Değişken (Kategorik): Sınıf Seviyesi (9. Sınıf, 10. Sınıf, 11. Sınıf, 12. Sınıf)
- 2. Değişken (Kategorik): Geri Dönüşüm Bilgi Düzeyi (Bilgi Sahibi / Bilgi Sahibi Değil)
5. Verilerin Nerede, Ne Zaman, Nasıl ve Kimler Tarafından Toplanacağının Belirlenmesi
Veriler, eğitim öğretim yılı içerisinde rehberlik/rehberlik etkinlik saatlerinde okul dersliklerinde, projeyi yürüten görevli öğretmen gözetiminde kâğıt formlar veya dijital anket araçları (Google Formlar) aracılığıyla yüz yüze toplanacaktır.
6. Verilerin Nasıl Kaydedileceğinin Belirlenmesi
Elde edilen veriler elektronik tablo programına (Excel / Google E-Tablolar) aktarılacak, $4 \times 2$ boyutunda ikili çapraz tablo formatına dönüştürülerek gruplandırılacaktır.
7. Veri Gizliliğinin Sağlanması, Nesnel ve Dürüst Olunmasına Yönelik Önlemler Alınması
Ankete katılan öğrencilerden isim/soyisim istenmeyecek, anonimlik korunacaktır. Yanıtlar değiştirilmeden, tarafsız ve nesnel bir şekilde istatistiksel yazılıma aktarılıp sadece bilimsel ve eğitsel amaçla kullanılacaktır.
4. Uygulama: Veri Analizi Yapma
Geleceğe Nefes Ağaçlandırma Projesi - Katılım Durumu ve Çevre Farkındalığı İlişkisi
Soru 1 & 2: Veri Toplama Planı ve Görselleştirme Araçları
Rehber öğretmen öncelikle öğrencilere çevre farkındalık seviyelerini tespit eden bir test uygulamış, ardından "Geleceğe Nefes Ağaçlandırma Projesi"ne katılan ve katılmayan öğrencilerin verilerini eşleştirerek iki yönlü frekans tablosu elde etmiştir.
İki kategorik değişken arasındaki ilişkiyi açıkça ortaya koyabilmek için Koşullu Göreli Sıklık Tabloları ile Kümeli Sütun Grafikleri (Clustered Bar Chart) veya Yığılmış Sütun Grafikleri kullanılmalıdır.
Referans Veri: Katılım Durumu ile Farkındalık Seviyeleri (Tablo 5)
| Farkındalık Seviyesi | Proje Katılım Durumu | Toplam | |
|---|---|---|---|
| Katıldı | Katılmadı | ||
| Düşük | 20 | 50 | 70 |
| Orta | 50 | 30 | 80 |
| Yüksek | 30 | 20 | 50 |
| Toplam | 100 | 100 | 200 |
Soru 3: Koşullu Göreli Sıklık Tabloları
a) Katılım Durumuna Göre Çevre Farkındalık Seviyeleri (Sütun Yüzdeleri)
| Farkındalık Seviyesi | Katıldı ($N=100$) | Katılmadı ($N=100$) |
|---|---|---|
| Düşük | $\%20$ ($0,20$) | $\%50$ ($0,50$) |
| Orta | $\%50$ ($0,50$) | $\%30$ ($0,30$) |
| Yüksek | $\%30$ ($0,30$) | $\%20$ ($0,20$) |
| Toplam | $\%100$ ($1,00$) | $\%100$ ($1,00$) |
b) Çevre Farkındalık Seviyelerine Göre Katılım Durumu (Satır Yüzdeleri)
| Farkındalık Seviyesi | Katıldı | Katılmadı | Toplam |
|---|---|---|---|
| Düşük | $\%28,6$ ($0,286$) | $\%71,4$ ($0,714$) | $\%100$ ($1,00$) |
| Orta | $\%62,5$ ($0,625$) | $\%37,5$ ($0,375$) | $\%100$ ($1,00$) |
| Yüksek | $\%60,0$ ($0,600$) | $\%40,0$ ($0,400$) | $\%100$ ($1,00$) |
Soru 4 & 5: Analiz Sonuçlarının Yorumlanması ve Değerlendirme
Tablolardaki oranlar incelendiğinde "Çevre farkındalığı olan her öğrenci projeye katılır" ya da "Projeye katılan her öğrencinin farkındalığı yüksektir" şeklinde kesin yargılara ulaşılamaz. Çünkü farkındalığı yüksek olan $50$ öğrenciden $20$'si projeye katılmamış, farkındalığı düşük olan $70$ öğrenciden $20$'si ise projeye katılmıştır. İstatistiksel analizler kesin kurallar değil, genel eğilimleri ve olasılıkları gösterir.
Elde edilen bulgular, projeye katılım ile çevre farkındalığı arasında anlamlı ve pozitif bir ilişki olduğunu göstermektedir. Projeye katılan öğrencilerin $\%80$'inin farkındalık seviyesi Orta veya Yüksek çıkarken, katılmayanların $\%50$'sinin farkındalığı Düşük kalmıştır. Sonuç olarak; ağaçlandırma gibi çevre projelerine katılım sağlamanın öğrencilerin çevre bilincini yükselttiği veya farkındalığı yüksek öğrencilerin bu tür projelere katılmaya daha istekli olduğu söylenebilir.
5. Uygulama: Veri Analizi Yapma ve Sonuçları Yorumlama
Grup Çalışması - Yazılım Desteği ile Veri Analizi, Karşılaştırma ve Evren Temsili
1. İstatistik Programı ile Veri Analizi ve Görselleştirme
Toplanan ham veriler e-tablo yazılımına (Excel / Google E-Tablolar) aktarılmış, pivot tablo aracı kullanılarak değişkenlerin frekans dağılımları ve koşullu göreli sıklık (yüzdelik) oranları hesaplanmıştır.
Kategorik değişkenler arasındaki ilişkiyi ve gruplar arası oran farklarını açıkça vurgulamak amacıyla Kümeli Sütun Grafiği (Clustered Column Chart) tercih edilmiştir.
2. Gruplar Arası Karşılaştırma ve Değerlendirme
Farklı çalışma gruplarının elde ettiği yüzdelik değerlerde ufak sapmalar görülse de genel eğilimin benzer olduğu gözlemlenmiştir. Gruplar arasındaki küçük farklar, örneklem boyutlarının değişkenliğinden ve rastgele seçim süreçlerindeki doğal örnekleme varyasyonundan kaynaklanmaktadır.
Elde edilen çapraz tablolar ve grafikler, araştırma sorusunda ilgilenilen iki değişken arasındaki bağıntıyı ve eğilimi somut verilerle ortaya koyarak soruya eksiksiz yanıt vermiştir.
Örneklem belirlenirken rastgelelik ilkesi sağlandığı ve hedef kitleyi temsil edecek heterojenlik korunduğu için sonuçların hedef evrene genellenebilirliği yüksektir.
Sayfa 121: 4. Sıra Sizde
Konum ve Etkinlik Tercihlerinin İki Yönlü Sıklık ve Koşullu Göreli Sıklık Analizi
İki Yönlü Sıklık (Çapraz) Tablosu
| Konum / Etkinlik | Yürüyüş | Eğlence | Kamp | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| Tarihî | 5 | 4 | 4 | 13 |
| Doğal | 3 | 0 | 6 | 9 |
| Şehir | 3 | 5 | 0 | 8 |
| Toplam | 11 | 9 | 10 | 30 |
1. Bağımsız Değişken: Konum Tercihi (Satır Koşullu Oranlar)
- Tarihî Konum Seçenler: %38,5 Yürüyüş | %30,8 Eğlence | %30,8 Kamp
- Doğal Konum Seçenler: %33,3 Yürüyüş | %0 Eğlence | %66,7 Kamp
- Şehir Konumu Seçenler: %37,5 Yürüyüş | %62,5 Eğlence | %0 Kamp
Araştırma Sorusu Sonucu ve Yorum
İlişki Var Mı? Evet, kişilerin konum tercihleri ile etkinlik tercihleri arasında güçlü bir bağımlılık vardır. Doğal mekânları tercih edenler belirgin bir şekilde Kamp etkinliğine yönelirken, Şehir konumu seçenler ağırlıklı olarak Eğlenceyi tercih etmiştir.
Sayfa 122: Performans Görevi
İki Kategorik Değişkenli Verilerin Çapraz Tablo ve Grafiklerle Analizi Çalışması
Görev Dosyaları ve Materyaller
Performans görevini inceleyebilir veya düzenlenebilir formatta indirebilirsiniz.
Sayfa 124-125: 1. Alıştırma
Coğrafi İşaret Tescili ve Festival Durumuna Göre İki Kategorik Değişkenli Veri Analizi
a, b, c) İstatistiksel Araştırma Sorusu
a) Bireysel Araştırma Sorusu:
b) Akran/Grup Değerlendirmesi:
Soru; tek bir değer göstermez, veri toplamayı gerektirir, net iki kategorik değişken içerir (Festival: Var/Yok, Tescil: Var/Yok) ve hedef kitle tanımlıdır.
c) Sınıfça Uzlaşılan Soru ve Değerlendirme:
Benzerlik ve Farklılıklar: Her iki soru da iki kategorik değişkeni hedefler; uzlaşılan soru ilişkiyi "neden-sonuç ve yön" bağlamında daha odaklı bir biçimde ele almaktadır.
ç, d) Veri Toplama Planı
- Veri Kaynağı: TÜRKPATENT coğrafi işaret veri tabanı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı festival takvimi ikincil veri kaynakları olarak belirlenir.
- Örneklem Seçimi: Türkiye genelinde bilinen 30 yöresel ürün rasgele veya amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilir.
- Değişkenlerin Sınıflandırılması: Her ürün için "Festival Var/Yok" ve "Tescil Var/Yok" kategorik veri olarak kaydedilir.
e) Veri Analizi ve Çapraz Tablo (30 Ürün Üzerinden)
Tablodaki 30 ürünün sınıflandırılması neticesinde elde edilen iki yönlü sıklık (çapraz) tablosu:
| Coğrafi İşaret Tescili | Festival Durumu | Toplam | |
|---|---|---|---|
| Evet (Var) | Hayır (Yok) | ||
| Evet (Var) | 21 (%87,5) | 3 (%12,5) | 24 (%100) |
| Hayır (Yok) | 2 (%33,3) | 4 (%66,7) | 6 (%100) |
| Toplam | 23 | 7 | 30 |
Koşullu Göreli Sıklıklar: Coğrafi tescili VAR olan 24 ürünün %87,5'inin (21 ürün) festivali yapılmaktadır. Tescili YOK olan 6 ürünün ise yalnızca %33,3'ünün (2 ürün) festivali yapılmaktadır.
f, g) Yorum, Sonuç ve Bölgesel Karşılaştırma
f) Araştırma Sorusu Yanıtı:
Analiz sonuçlarına göre coğrafi işaret tescili ile festival düzenlenmesi arasında **güçlü ve pozitif bir ilişki vardır**. Coğrafi işaret tescili olan ürünlerin festival edilme oranı (%87,5), tescili olmayanlara (%33,3) kıyasla belirgin şekilde yüksektir. Tescil, ürünün tanınırlığını ve sosyo-kültürel etkinlik değerini artırmaktadır.
g) Yerel / Bölgesel Değerlendirme Örneği:
Bulunduğumuz bölgede öne çıkan Antep Fıstığı, Gaziantep Baklavası gibi ürünler incelendiğinde hem tescilli olmaları hem de uluslararası ölçekte festivallerinin düzenlenmesi genel Türkiye araştırmasıyla örtüşmektedir. Tescil süreci bölge turizmini ve festival kültürünü desteklemektedir.
Tema Sonu Alıştırmalar - 2. Soru
Hayvan Türlerinin Özelliklerine Göre İki Kategorik Değişkenli Veri Analizi
Soru Metni
Bir araştırmacı grubu, 30 farklı hayvan türünün dört farklı özelliğini ele alarak bu özellikleri aşağıdaki tabloya işlemiştir. Bu tablo, her hayvanın Yaşam Alanı (Karada/Suda), Beslenme Türü (Etçil/Otçul), Gövde Kaplaması (Tüy/Deri) ve Yumurtlama (Evet/Hayır) özelliklerini göstermektedir.
30 Hayvan Türünün Özellikler Tablosu
| Hayvan Türü | Yaşam Alanı (Karada/Suda) | Beslenme Türü (Etçil/Otçul) | Gövde Kaplaması (Tüy/Deri) | Yumurtlama (Evet/Hayır) |
|---|---|---|---|---|
| Aslan | Karada | Etçil | Tüy | Hayır |
| Yunus | Suda | Etçil | Deri | Hayır |
| Fil | Karada | Otçul | Deri | Hayır |
| Baykuş | Karada | Etçil | Tüy | Evet |
| Timsah | Suda | Etçil | Deri | Evet |
| Ayı | Karada | Etçil | Tüy | Hayır |
| Köpek Balığı | Suda | Etçil | Deri | Evet |
| Kartal | Karada | Etçil | Tüy | Evet |
| İnek | Karada | Otçul | Deri | Hayır |
| Su Samuru | Suda | Etçil | Hayır | Hayır |
| Zürafa | Karada | Otçul | Deri | Hayır |
| Penguen | Suda | Etçil | Tüy | Evet |
| Balina | Suda | Etçil | Deri | Hayır |
| Su Kaplumbağası | Suda | Otçul | Deri | Evet |
| Kurt | Karada | Etçil | Tüy | Hayır |
| Akbaba | Karada | Etçil | Tüy | Evet |
| Tavşan | Karada | Otçul | Tüy | Hayır |
| Somon | Suda | Otçul | Deri | Evet |
| Deve | Karada | Otçul | Deri | Hayır |
| Yılan | Karada | Etçil | Deri | Evet |
| Kanguru | Karada | Otçul | Deri | Hayır |
| Balıkçıl Kuş | Karada | Etçil | Tüy | Evet |
| Semender | Suda | Etçil | Deri | Evet |
| Çita | Karada | Etçil | Tüy | Hayır |
| Denizatı | Suda | Otçul | Deri | Evet |
| Leylek | Karada | Etçil | Tüy | Evet |
| Karınca | Karada | Otçul | Deri | Evet |
| Kurbağa | Suda | Otçul | Deri | Evet |
| Kertenkele | Karada | Etçil | Deri | Evet |
| İguana | Karada | Otçul | Deri | Evet |
Sorular ve Adım Adım Çözümleri
a) Herhangi iki özellik için iki kategorik değişkenli veri toplamayı gerektiren araştırma sorusu yazınız.
Örnek Araştırma Sorusu: "İncelenen hayvan türlerinin Yaşam Alanı (Karada/Suda) ile Yumurtlama Durumu (Evet/Hayır) arasında bir ilişki var mıdır?"
b) Sorunuzu sınıf arkadaşlarınızla paylaşınız. Kontrol formu ile değerlendiriniz ve tartışınız.
Değerlendirme: Yazılan soru; iki kategorik değişken içermesi, net ve ölçülebilir olması, öznel yargı içermemesi ve veri tablosundaki nitel verilerle doğrudan yanıtlanabilmesi yönünden istatistiksel araştırma sorusu ölçütlerini tam olarak karşılamaktadır.
c) Sınıfça üzerinde tartıştığınız ve uzlaştığınız araştırma sorusunu yazınız.
Uzlaşılan Soru: "Hayvan türlerinin Yaşam Alanı (Karada/Suda) ile Gövde Kaplaması (Tüy/Deri) arasında anlamlı bir ilişki bulunmakta mıdır?"
ç) Tablodaki verilerin elde edilebilmesi için nasıl bir veri toplama planı hazırlanmıştır? Fikrinizi yazınız.
Plan:
1. Araştırma evreni olarak 30 farklı hayvan türü belirlenmiştir.
2. İncelenecek değişkenler (Yaşam alanı, beslenme, gövde kaplaması, yumurtlama) kategorik olarak tanımlanmıştır.
3. Biyolojik literatür ve gözlem verilerinden yararlanılarak her bir türün özellikleri ikili (binary) nitel veriler halinde kodlanıp matris tablosuna işlenmiştir.
d) Planınızı kontrol formuna göre değerlendirerek uzlaştığınız veri toplama planını yazınız.
Uzlaşılan Plan: Verilerin ikincil kaynaklardan (biyoloji kaynakları/ansiklopediler) taranarak toplanması, verilerin güvenilirliğinin kontrol edilmesi ve kategorik sınıflamanın standartlaştırılması ilkesi kabul edilmiştir.
e) Araştırma sorusuna cevap bulabilmek için uygun görselleştirme ve/veya özetleme araçlarını seçerek veri analizlerini yapınız.
Analiz Araçları: İki Yönlü Frekans Tablosu ve Göreli Sıklık
(Yaşam Alanı - Gövde Kaplaması Karşılaştırması)
• Karada Yaşayanlar (20 Tür): 11 Tüy, 9 Deri
• Suda Yaşayanlar (10 Tür): 1 Tüy (Penguen), 9 Deri
• Özet Görselleştirme: Değişkenler arası dağılımı kıyaslamak için Kümeli Sütun Grafiği tercih edilmiştir.
f) Analiz sonuçlarını yorumlayarak araştırma sorunuza cevap veriniz.
Sonuç ve Yorum: Suda yaşayan hayvan türlerinin büyük bir çoğunluğunun (%90) gövde kaplaması Deri iken, karada yaşayan hayvan türlerinde Tüy kaplama oranı (%55) daha yüksektir. Bu durum, yaşam alanı ile gövde kaplaması türü arasında doğrudan ekolojik bir ilişki olduğunu göstermektedir.